Deze zomer vond in Leiden een bijzonder evenement plaats: een vierdaagse zomerschool voor Europese studenten van de Japanse bamboefluit, de shakuhachi. De Shakuhachi Summer School 2009 werd georganiseerd door Kaito, het Nederlands Shakuhachi Genootschap dat in 1997 werd opgericht door Kees Kort, als Nederlandse afdeling van The International Shakuhachi Society. Tijdens de maand oktober wordt in De Wandelende Tak een vijfdelige serie uitgezonden met opnamen die werden gemaakt tijdens de Shakuhachi Summer School, toegelicht door Kees Kort.

Het eerste deel van de serie is te horen op zaterdag 3 oktober 2009 in De Wandelende Tak op Radio 6.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 3 oktober 2009 met Kees Kort:

De Wandelende Tak - 3 oktober 2009 - Shakuhachi Summer School - Deel 1

Klik op de vet gedrukte woorden voor meer achtergronden.

De shakuhachi is een bijzonder instrument, een fluit met een eeuwenoude traditie in Japan, die teruggaat tot in China. De fluit heeft lange tijd een rol gespeeld bij rituelen van Boeddhistische monniken die rondtrokken door Japan en bedelend en spelend in hun levensonderhoud voorzagen. Ze werden komuso genoemd: vertaald “monniken van de leegte”. Er ontstond een speciaal repertoire dat sterk verbonden was met meditatieve en spirituele technieken en rituelen.

Naarmate de binnenlandse politiek in Japan in de 17de eeuw chaotischer werd, werd ook de macht van veel krijgsheren groter en ging de shakuhachi ook een politieke rol spelen: door het traditionele hoofddeksel van de monniken, de tengai, konden omstanders hun gezicht niet zien. Soms werden ze daarom door de heersende machthebbers gebruikt als spionnen, in ruil voor het vrij rondreizen. Toen deze intriges bekend werden werd de sekte die tot dan toe het alleenrecht had om de shakuhachi te bespelen, verboden.

Korte tijd werd zelfs de shakuhachi geheel verboden, maar dit bleek toch niet houdbaar. Toen ontstond de eerste seculiere school: de Kinko school, genaamd naar de oprichter er van, Kinko Kurosawa. Het tot dan toe bekende repertoire werd verzameld en tot het klassieke repertoire van de Kinko school bestempeld: Honkyoku geheten, “oorspronkelijke muziek”.

Hoe simpel het instrument is (een holle bamboebuis van ongeveer 54 centimeter met 5 flinke vingergaten en een schuine rand aan het uiteinde waarop je moet blazen om geluid te produceren), zo moeilijk is het om er geluid uit te krijgen en er vervolgens ook muziek op te maken. Om dat te leren moest je vroeger naar Japan gaan en een meester zien te vinden die les gaf vanuit een traditie of school. Vooral door de verbreiding via het internet zijn er tegenwoordig overal spelers en zelfs leraren te vinden. Sinds enige jaren bestaat er een European Shakuhachi Society die jaarlijks een Summer School organiseert in een Europees land. Een kans voor studenten uit heel Europa om een aantal dagen lessen en workshops te volgen van grote namen in de wereld van de shakuhachi.

Tijdens de Summer School in Leiden werd ook aandacht gegeven aan de combinatie van de shakuhachi met andere muziekinstrumenten zoals blokfluit, saxofoon en klarinet. Een van de gasten was klarinettist Frans Moussault, docent aan het Amsterdams conservatorium, die al meerdere muzikale projecten in samenwerking met de Japanse shakuhachispeler Ray Jin op zijn naam heeft staan. Er was ook een bijdrage van de Nederlandse cellist Ernst Reijseger die samenspeelde met de Amerikaanse shakuhachispeler en jazzpianist Steve Cohn. Afkomstig uit de jazzscene van San Francisco, studeerde hij o.a. piano en later shakuhachi, dat hij gebruikt om te improviseren.

Andere gasten tijdens de Summer School in Leiden waren Yoshio Kurahashi, Gunnar Linder, Peter Hill, Vlastislav Matousek en Tilo Burdach. Yoshio Kurahashi was de enige docent afkomstig uit Japan. De voorbije jaren heeft Yoshio Kurahashi een aantal concerten gegeven in Nederland en workshops geleid voor studenten van het Nederlands Shakuhachi Genootschap Kaito. Hij behoort tot de grote shakuhachi-meesters van de wereld. Zijn vader was leerling van de in Japan bekende en legendarische shakuhachi-meester Jin Nyodo, die ook wel “de laatste komuso” wordt genoemd.

Gunnar Jinmei Linder, afkomstig uit Zweden, is een vertegenwoordiger van de Kinko-traditie die in Japan les gekregen heeft van de in 1999 overleden Gorô Yamaguchi en in Japan officieel benoemd tot “Designated National Treasure”. Uit de VS kwam Peter Hill, die wordt gezien als een van de vooraanstaande spelers buiten Japan in de Honkyoku- en Zen-stijl. Vlastislav Matousek uit Tsjechië, Praag, is een componist, ethnomusicoloog en shakuhachispeler, die al vele jaren in Praag ook Summer Schools organiseert. Uit Oostenrijk kwam Tilo Burdach, die de traditie hoog houdt van de in Japan bekende en zeer gewaardeerde Koku Nishimura, die de shakuhachi als een Zen-instrument heeft ontwikkeld.

Frans Moussault, met zijn artiestennaam Muso, treedt deze week in Nederland op samen met Ray Jin. Op woensdag 30 september is er een workshop door Ray Jin voor leden van het Nederlands Shakuhachi Genootschap Kaito in Leiden. Donderdag 1 oktober treden Muso en Ray Jin op in het Tropentheater in Amsterdam. Zij zijn op zaterdag 3 oktober ook te horen in het Bethaniënklooster in Amsterdam en op zondag 4 oktober nemen zij deel aan de muzikale manifestatie Made in Japan in Rasa in Utrecht.

Op 17 oktober 2009 is er een boeiend concert in de Antwerpse Arenbergschouwburg met de Zwitserse shakuhachispeler Jürg Zurmühle en de Tibetaanse zangeres Dechen Shak-Dagsay.

Kees Kort, bezieler van het Nederlands Shakuhachi Genootschap Kaito, was al vaker te horen in De Wandelende Tak. Een eerste maal in 1993, toen hij sprak over zijn ervaringen als beginnend shakuhachispeler.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 13 maart 1993 met Kees Kort live in de studio:

De Wandelende Tak - 13 maart 1993 - Kees Kort

Op 14 juni 2004 sprak Kees Kort over het Nederlands Shakuhachi Genootschap Kaito, dat een centrale ontmoetingsplaats is voor iedereen die meer wil weten over de Japanse bamboefluit. Zonder twijfel is de shakuhachi een voorbeeld van de elegantie van de traditionele Japanse cultuur.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 14 juni 2004 over Kaito:

De Wandelende Tak - 14 juni 2004 - Kaito

Naar aanleiding van het optreden in Nederland van shakuhachi-virtuoos Akikazu Nakamura, belichtte Kees Kort op 6 december 2004 de veelzijdigheid van deze meester op de Japanse bamboefluit. Zijn unieke vermogen om grenzen van muzikale stijlen, tradities, nationale en etnische beperkingen te overstijgen, gecombineerd met zijn vloeiende, op saxofoon gelijkende fraseringen, hebben hem in staat gesteld om de mogelijkheden van de shakuhachi opnieuw te definiëren. Zijn muzikale gaven heeft hij in dit opzicht niet alleen aan het traditionele repertoire van het instrument besteed, maar ook aan avant-garde, klassieke muziek, computermuziek, eigentijdse shakuhachicomposities, rock, wereldmuziek en zowel avant-garde als eigentijdse jazz.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 6 december 2004 over Akikazu Nakamura:

De Wandelende Tak - 6 december 2004 - Akikazu Nakamura

Op 2 juni 2007 organiseerde Kees Kort een workshop met Yoshio Kurahashi, die voor een aantal concerten naar Nederland kwam. Tijdens deze workshop werden enkele geheimen ontsluierd van het spel op de Japanse bamboefluit.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 2 juni 2007 met Yoshio Kurahashi:

De Wandelende Tak - 2 juni 2007 - Yoshio Kurahashi